Wat als er toch iets is?
Dood, rouw en het christelijk geloof
Zoeken naar houvast in een waas van vragen
"Ik ben afgelopen week geïnterviewd door een studente voor haar eindscriptie over het thema dood, rouw en het christelijk geloof. Dit verhaal is geschreven vanuit haar zienswijze."
Over rouw, religie en de vragen die je niet kwijtraakt
Anderhalf jaar geleden overleed mijn nichtje. Ze was slechts een jaar ouder dan ik. Ze was al heel lang ziek, dus in zekere zin wisten we dat het eraan zat te komen — maar dat maakt de klap niet minder hard. Ik weet nog goed hoe verloren ik me voelde in een waas van vragen. Waarom zij? Waar vind je houvast? Wat doe je met al dat verdriet als je atheïstisch bent opgevoed en er gevoelsmatig niemand is om je aan vast te houden?
Ik ben niet religieus en ik zal het waarschijnlijk ook nooit worden. Maar door dit verlies ben ik wel anders gaan kijken. Ik ben religies gaan verkennen, verhalen gaan lezen en mensen gaan opzoeken die anders in het leven staan. Niet om me te bekeren, maar simpelweg om het te begrijpen. Omdat ik dacht: er moet toch iets zijn? Een idee of een verhaal dat meer troost biedt dan: “Ze is dood en dat is het.”
Religie of geloof — dat is niet hetzelfde
Een van de mensen die ik sprak was Wim, een evangelisch christen die al decennialang midden in het leven staat — met zijn eigen verlies en zijn eigen ervaringen met ziekte en de dood. Een van de eerste dingen die hij zei, bleef me direct bij: religie en geloof zijn niet hetzelfde. Religie is, zo omschreef hij het, de menselijke vormgeving. De instituten, de rituelen, de regels. Geloof is veel persoonlijker; iets wat je niet in een kerkgebouw of een wetboek kunt vastleggen.
Dat snapte ik. Ik heb me nooit aangetrokken gevoeld tot de georganiseerde kant van religie — de verplichtingen, de hiërarchie, het benauwde gevoel dat je aan een instituut gebonden bent. Maar het idee dat er meer is dan dit, dat er iets hogers bestaat, iets of iemand die om je geeft? Dat voelt minder vreemd dan ik altijd dacht. Misschien is geloof wel precies dat: het diepe gevoel dat je er niet alleen voor staat.
De vogel
Mijn broer was een van de eersten die haar zag in die laatste weken. Zij vroeg hem — heel direct, zoals ze was — wat hij dacht dat er na de dood zou zijn. Mijn broer is nuchter en rationeel. Hij denkt: niets. Zwart. Maar dat zeg je niet tegen iemand die op sterven ligt. Dus hij vertelde iets over reïncarnatie, over terugkomen als een dier. Hij vroeg haar: “Als jij mocht kiezen, als wat zou je dan terug willen komen?”
Ze zei: “Als een vogel. Dan kan ik overal heen vliegen. Dan kan ik alles blijven zien.”
Ik denk daar nog steeds aan. Niet omdat ik geloof dat ze nu daadwerkelijk als vogel rondvliegt, maar omdat het idee haar blijkbaar troost gaf in die laatste dagen. Dat vind ik bijzonder. Dat we, ook al geloven we nergens in, tóch zoeken naar een beeld of een verhaal dat het dragelijker maakt.
Het visioen van een atheïst
Wim vertelde me over een man die hij had geïnterviewd. De man was atheïstisch opgevoed, had nooit een voet in een kerk gezet en koesterde een diepe haat tegen zijn vader — zo diep dat hij zelfs diens achternaam van zijn schoolrapporten kraste. Een leven mijlenver van religie verwijderd. En toch: toen die vader op zijn sterfbed lag, staarde hij ineens naar de muur. De zoon zag niets, maar de vader zei: “Ik zie drie kruisen. En het middelste geeft licht.”
Voor een christen is dat een overduidelijk symbool: Golgotha. Maar deze man kende dat verhaal niet, of in elk geval niet op een manier die hem ooit had geraakt. Toch was dit zijn laatste ervaring.
Ik weet niet goed wat ik daarmee moet. Iemand anders zal zeggen: stervende hersenen, chemie, hallucinaties. Misschien is dat ook zo. Maar ik merk dat ik het niet zomaar opzij wil schuiven. Het beeld is wel heel specifiek, en de man had er nooit om gevraagd.
Rouw heeft geen model
Iets wat me al langer bezighoudt: waarom praat bijna niemand er meer over na de begrafenis? Er is toch veel verdriet. We gaan over tot de orde van de dag, nemen koffie met cake en praten over de komende vakantie, terwijl iedereen met verdriet rondloopt. Er is een dienst, mensen staan om het graf heen en daarna gaat iedereen naar huis, terwijl jij blijft zitten met een gevoel dat nergens heen kan.
Wim zei iets wat ik meteen herkende: rouw heeft geen model. Ieder mens doet het anders. Een introvert persoon trekt zich terug; een extravert mens zoekt juist de drukte op en praat van zich af. Hij vertelde over een echtpaar dat hun kind verloor en zo ver uit elkaar groeide in hun verdriet dat ze uiteindelijk gingen scheiden. Niet omdat de liefde op was, maar omdat ze elkaars manier van rouwen niet meer begrepen.
Hij vertelde ook over zijn buurvrouw, die haar man jaren geleden verloor. Toen iemand haar vroeg of het al wat beter ging, antwoordde ze: “Het lijkt wel of het erger wordt. Geen lente, maar een aanhoudende winter.” Dat is een van de eerlijkste dingen die ik ooit over rouw heb gehoord. We verwachten altijd dat de tijd alle wonden heelt, maar soms werkt het gewoon niet zo.
Ik las ergens een citaat van een Vlaamse rouwdeskundige die rouw vergelijkt met een schaduw. Je draagt hem altijd bij je. Soms loop je een hoek om en ligt hij ineens weer levensgroot voor je, simpelweg omdat het licht van de andere kant schijnt. Precies zo voelt het. Dat plotselinge “oh”. Het moment waarop je weer vol in het verdriet klapt, terwijl je dacht dat het eindelijk wat zachter was geworden.
De dood is geen ‘goede dood’
In het boek dat ik voor mijn onderzoek lees, wordt gesproken over een “goede dood”: een overlijden waarop je je kunt voorbereiden, waarbij je afscheid kunt nemen en hebt geleefd zoals je wilde. Ik legde dat aan Wim voor. Hij aarzelde geen moment: “De dood is de laatste vijand.” Dat staat zo in de Bijbel, maar hij voelde het zelf ook zo.
Ik ben het met hem eens. Mijn nichtje was 21. Ze had nog een heel leven voor zich. En hoewel ze lang ziek was en haar overlijden in zekere zin een verlossing was van haar lijden, is er niets “goeds” aan het feit dat ze er niet meer is. Er valt niets te verfraaien aan dat gemis.
Tegelijkertijd zei Wim iets wat me verraste: hij gelooft niet dat God ziekte geeft. Hij gelooft niet dat God een knop omdraait en bepaalt wanneer je sterft. “Ik wil God niet verbinden aan de dood of het kwaad,” zei hij. Alleen aan vrede, liefde en het goede. Dat vind ik een veel mooier beeld dan dat van een alwetende regisseur die de vroege dood van een meisje van 21 een “plan” noemt.
Iets meenemen zonder alles te geloven
Door dit gesprek — en alle andere gesprekken voor mijn onderzoek — ben ik niet gelovig geworden. Maar ik ben wel anders gaan kijken. Ik begrijp nu dat je iets uit een geloof kunt meenemen zonder dat je het hele pakket hoeft te kopen. Dat je kunt zeggen: dit idee, dit verhaal of dit ritueel helpt me nu.
Ik zie dat in mijn generatie steeds vaker. We zijn niet gelovig opgevoed, maar we zijn wel op zoek. We plukken wat we kunnen gebruiken: een beetje boeddhisme hier, een gebed daar, of een verhaal over reïncarnatie als dat op dat moment troost geeft. Niet als star systeem, maar als gereedschap om te overleven.
Misschien is dat ook wel genoeg. Het idee dat je er niet alleen voor staat. Dat er iets of iemand is die met je meebeweegt, ook als je het geen naam kunt geven. Dat er — als ik heel eerlijk ben — misschien toch iets is. Ik weet het nog steeds niet. Maar ik ben blij dat ik de vraag eindelijk durf te stellen.
@wimvanputten
Startpagina