De grote uitdaging voor de kerk
Het verlangen naar echtheid en transparantie
De achterdeur staat open
We leven in een bijzondere tijd waarin de kerk voor grote uitdagingen staat. Als je naar de verschillende evangelische gemeentes of de traditionele kerken kijkt, zie je twee bewegingen tegelijk. Aan de ene kant zijn er prachtige ontwikkelingen, maar de andere kant baart ook zorgen. Gisteren las ik in het Nederlands Dagblad over een onderzoek van Anja Moesker aan de Theologische Universiteit van Apeldoorn. Ze onderzocht de pijnlijke situatie dat de kerk vooral de millennials (1981-1996) aan het verliezen is. Dit proces beperkt zich niet tot de gereformeerde kerken. In de katholieke kerk is de situatie nog dramatischer en ook evangelische gemeenten ontkomen er niet aan.
Zowel in Nederland als in de Verenigde Staten verlieten de afgelopen decennia steeds meer jonge volwassenen de kerk van hun jeugd. Opvallend genoeg ging het vaak niet om mensen in de marge. Juist de zeer betrokken leden vertrokken, zoals jeugdwerkers en aanbiddingsleiders die jarenlang in de voorhoede stonden. Ze sloegen niet met de deuren, maar glipten stilletjes door de achterdeur naar buiten, vaak met een gevoel van diepe teleurstelling.
Toch gloort er hoop aan de horizon. Terwijl millennials massaal afhaakten, lijkt Generatie Z een andere koers te varen. De huidige jongeren en jongvolwassenen tonen voor het eerst in tijden weer serieuze interesse in het geloof en kerkbezoek.
Een dubbele boodschap
Voor haar onderzoek sprak Moesker met achttien millennials en zesentwintig ouders. Wat ze ontdekte over de opvoeding was verrassend en verontrustend tegelijk. Er zat een opvallende tegenstrijdigheid in de manier waarop ouders hun kinderen begeleidden. In het dagelijks leven waren ze vaak ruimdenkend en open. Jongeren mochten hun mening geven en er was volop ruimte voor gesprek. Zodra het geloof ter sprake kwam, veranderde die houding volledig. Dan werd alles ineens heel strak en was er geen enkele ruimte voor vragen of twijfel.
Deze twee verschillende boodschappen botsten enorm. In het gewone leven telde de mening van de jongeren mee, maar op religieus gebied moesten ze zich schikken. Daarnaast lieten ouders zelden zien wat het geloof voor hen persoonlijk betekende. Kinderen leerden de kerkelijke ideeën bijvoorbeeld voor catechisatie, maar zagen niet hoe hun ouders hun geloof leefden in tijden van verdriet of twijfel. Dat bleef onzichtbaar.
Veel millennials kregen hierdoor het idee dat geloof vooral draait om cultuur en traditie in plaats van om een levende relatie met God. Geloof werd een theoretisch gebeuren, geen levend geloof. Omdat ouders zich op dit vlak vaak afstandelijk en veeleisend opstelden, ontstond er bij de kinderen een beeld van een God die ook zo is. Jongeren zoeken echter naar rolmodellen die laten zien wat het betekent om een kind van God te zijn in de praktijk van alledag.
De voordeur wagenwijd open
In de vele jaren dat ik in evangelische gemeenten kom, heb ik dit patroon ook vaak gezien, maar dan op een andere manier. De voordeur staat wagenwijd open voor nieuwe mensen en grote evenementen. We vieren de groei met veel enthousiasme. De achterdeur staat echter net zo ver open. Mensen die vol blijdschap binnenkwamen, vertrekken na verloop van tijd weer teleurgesteld.
Het zijn niet alleen de incidentele bezoekers die weggaan. Ook ervaren oudsten en gedreven jeugdwerkers haken af. Deze stille exodus krijgt nog steeds te weinig aandacht. Jaren geleden schreef Otto de Bruijne, een kunstenaar en spreker die ik zeer waardeer, samen met anderen het boek Ooit Evangelisch. Hij onderzocht waarom mensen na jarenlange, intensieve betrokkenheid hun gemeente verlieten. Het ging vaak om actieve, hoogopgeleide leden van veertig jaar en ouder die in het hart van de gemeente stonden. De conclusie was helder. Gemeenten focussen zich enorm op bekeringen en grotere zalen, maar ze praten bijna nooit over de mensen die via de achterdeur gekwetst of uitgeput verdwijnen.
Waarom actieve mensen vertrekken
Uit het onderzoek kwamen vijf belangrijke redenen naar voren waarom mensen de kerk verlaten. Gemeenteleiders doen er goed aan deze punten serieus te nemen om te voorkomen dat ze hetzelfde gedrag vertonen.
Een grote factor is een autoritaire manier van leidinggeven. In veel verhalen kwam een top-downstructuur naar voren waarbij de leider geen correctie duldde. Kritische vragen werden simpelweg weggewuifd met de opmerking dat God de koers had bepaald. Daarnaast speelde geestelijk en emotioneel misbruik een rol. Mensen voelden een enorme druk om te presteren en kregen te horen dat ze niet enthousiast genoeg waren. Dit leidde tot gevoelens van schuld en schaamte. Pijn en twijfel telden niet mee.
Ook een eenzijdige focus op wonderen en overwinning zorgde voor problemen. Er was nauwelijks plek voor rouw, depressie of de moeizame kanten van het christelijke leven. Wanneer conflicten onopgelost bleven of vriendschappen alleen bleken te bestaan zolang je meedeed, voelden mensen zich mishandeld op relationeel vlak. De constante roep om meer inzet leidde uiteindelijk tot burn-out en totale uitputting. Velen gingen dan verslagen weg of zochten een andere kerk. Daardoor zie je soms een soort luchtbedeffect waarbij mensen van de ene naar de andere groeiende kerk verhuizen. De zogenaamde ‘circulation of the saints’. Dat levert per saldo geen winst op voor het koninkrijk; het is slechts een verschuiving.
Een nieuwe generatie staat op
Gelukkig is er ook een positieve kant. We zien namelijk dat Generatie Z de weg naar de kerk weer vindt. Deze jongeren hebben geen ervaring met beklemmende dogma’s of autoritaire tradities. Ze zoeken een stijl van geloven die bij hen past en vinden die vaak in nieuwe gemeenschappen, zoals Mozaïek en vele andere kerkelijke gemeenten, die zoeken naar nieuwe eigentijdse vormen. Sinds 2022 lijkt de trend van secularisering zelfs een beetje om te buigen door toedoen van deze generatie.
In de Verenigde Staten zie je dat het wekelijkse kerkbezoek onder Generatie Z fors stijgt. Deze jongeren bezoeken vaker de kerk dan de generaties boven hen. Vooral onder mannen in deze groep is de interesse groot. Sommige onderzoekers spreken zelfs van een geestelijk ontwaken.
De zoektocht naar zingeving
Deze ommekeer vindt zijn oorsprong in de huidige tijdgeest. Je merkt dat de wereld om je heen razendsnel verandert, waardoor oude gewoontes niet langer voldoen. Het is een logisch gevolg van de omstandigheden waarin we ons nu bevinden. Generatie Z groeide op met klimaatverandering, pandemieën en politieke onrust. Ze snakken naar stabiliteit en antwoorden op grote levensvragen. De oppervlakkigheid van sociale media putten hen uit. Ze verlangen naar echte gemeenschap en diepgaande relaties.
Authenticiteit is voor hen cruciaal. Kerken die eerlijk zijn over twijfel en kwetsbaarheid spreken hen aan. Ze zoeken niet per se een traditionele zondagse dienst, maar voelen zich thuis in huiskerken, bij festivals of in online groepen. De vorm is voor hen ondergeschikt aan de inhoud.
Wat de kerk kan leren
De ervaringen met millennials en de komst van Generatie Z bieden belangrijke lessen. Om jongeren te behouden en te verwelkomen, moeten kerken een realistisch godsbeeld prediken. Wees eerlijk over het feit dat het leven met God ook teleurstellingen kent. Kracht vind je juist in die moeilijke momenten.
Creëer een omgeving waar mensen mogen zijn wie ze zijn. Laat het perfecte plaatje los en geef ruimte voor twijfel en rouw. Zorg voor gezonde structuren waarin leiders verantwoording afleggen en bescheiden blijven. Voorkom uitputting door ook rust en grenzen te prediken. Focus daarnaast op de kern van het evangelie in plaats van op politieke voorkeuren. Wees flexibel in de vormen waarin je als gemeenschap samenkomt. Echte verbinding is veel belangrijker dan het vasthouden aan oude structuren. Deze hierboven genoemde wijsheden heb ik niet van mezelf, maar heb ik ook gelezen in diverse onderzoeken.
De kracht van liefde
De lessen uit het verleden zijn duidelijk. We weten wat er misgaat bij autoritair leiderschap en een gebrek aan echtheid. De terugkeer van Generatie Z laat zien dat er een enorme honger is naar zingeving. Deze jongeren willen het alleen op een eerlijkere en meer open manier.
Veel millennials die de kerk verlieten, hebben hun geloof niet opgegeven. Ze vonden alleen geen veilige plek binnen de muren van het instituut kerk. Ze zoeken een plek waar zwakte geen schande is. De sleutel ligt in radicale en onvoorwaardelijke liefde; dat is wat Jezus ons liet zien. Het is een liefde die geen voorwaarden stelt en blijft bestaan, ook als iemand vertrekt. Als we die liefde in de praktijk brengen, is er hoop voor elke generatie die zijn plek zoekt. Dan wordt de kerk weer een echte gemeenschap van mensen die samen onderweg zijn, gedragen door een liefde die alles te boven gaat.
@wimvanputten
Startpagina