Overlevingsstrategie
Wanneer Gekheid en Angst Hand in Hand Gaan
De les van David
Heb je weleens iets totaal idioots gedaan? Zo’n moment waarop je achteraf verzucht: “Waarom in hemelsnaam heb ik me zó gedragen?” We kennen het allemaal wel. Soms doen mensen de gekste toeren, puur om aandacht te trekken. Maar soms zijn die maffe acties een ingebouwde overlevingsstrategie om uit een hachelijke situatie te ontsnappen. Denk maar aan het verhaal van David. Het staat prachtig beschreven in het Oude Testament, in het boek Samuël, hoofdstuk 21.
In het hol van de leeuw
Op de vlucht voor koning Saul zocht David zijn toevlucht in een wel heel vijandige omgeving: de Filistijnse stad Gat, geregeerd door koning Achis. Dat was een ronduit wanhopige gok, want hij bevond zich in het hol van de leeuw.
David hoopte er incognito te kunnen onderduiken, maar Achis bood hem geen onderdak. Sterker nog, hij herkende David meteen. Hoe kon het ook anders? De man stond in heel Israël bekend als een nationale held, maar in Gat was hij vooral de aartsvijand die hun eigen kampioen, Goliath, van het toneel had laten verdwijnen.
Om aan de dood te ontsnappen en zo zijn hachje te redden, besloot David tot een radicale last minute list: hij veinsde pure waanzin. Hij begon zich als een complete gek te gedragen, liet het speeksel langs zijn baard lopen en krabbelde aan de stadspoorten. Alleen door deze geweldige acteerprestatie wist hij zich uit die levensgevaarlijke situatie te redden. Koning Achis dacht uiteindelijk: “Die man is stapelgek geworden!” en joeg hem weg. Zo wist David te ontkomen. Dat was nog eens een staaltje creativiteit onder druk!
Ontsnappingsmechanismen
Angst maakt vaak ontzettend creatief in het vinden van oplossingen. Ook de psychologie heeft dit fenomeen erkend door verschillende ontsnappingsmechanismen te beschrijven. Deze leggen uit hoe we reageren op angst en dreiging, oftewel: op situaties waarin we emotioneel of mentaal een trauma dreigen op te lopen.
De bekendste zijn de ‘Drie V’s’: Vechten, Vluchten of Bevriezen. Vechten betekent de confrontatie aangaan, je verzetten tegen wat op je afkomt. Je schiet direct in de verdediging en roept: “Dit laat ik niet zomaar gebeuren, ik laat niet over mij lopen!” Een ander kiest voor Vluchten: zich terugtrekken, misschien mensenschuw worden, stilvallen, niet meer reageren op berichten, of het contact met vrienden of familie verbreken tijdens een stressvolle periode. Soms, als mensen bedreigd worden, bevriezen ze: ze verstijven, klappen dicht, of ze doen alsof het ze helemaal niet raakt. Tegenwoordig wordt zelfs een vierde strategie steeds vaker genoemd: Pleasen. Daarbij passen mensen hun gedrag aan; ze conformeren zich aan de eisen van de ander, puur om veiligheid en acceptatie te krijgen.
De situatie van David nader bekeken
David was op de vlucht voor Saul, die hem uit jaloezie wilde doden. Onderdak zoeken in de Filistijnse stad Gat bleek allesbehalve een veilige haven. De koning zag hem als een bedreiging en was hem niet goed gezind, juist omdat David in het verleden tegen Israël had gestreden.
De koning en zijn dienaren herkenden David. Ze kenden het lied dat over hem gezongen werd: “Saul sloeg zijn duizenden neer, maar David zijn tienduizenden.” Dat had de koning van Gat maar al te goed ervaren! De dienaren van Achis zeiden dan ook: “Deze man moeten we niet in ons midden hebben.”
Nelson Mandela
In de wereldgeschiedenis zijn er talloze mensen geweest die, net als David met zijn ‘gekte’, op een bijzondere, psychologische manier wisten te overleven.
Een van de bekendste voorbeelden is Nelson Mandela. Hij zat meer dan zevenentwintig jaar vast, waarvan achttien jaar op Robbeneiland, in een extreem vijandige en benarde omgeving. Hij wist succesvol te overleven en groeide uit tot een leider, een schoolvoorbeeld van het toepassen van psychologische overlevingsstrategieën.
In plaats van in wanhoop weg te zakken – zevenentwintig jaar gevangenis is immers een eeuwigheid – richtte hij zich op studeren en het opleiden van medegevangenen. Hij zocht actief naar oplossingen: hij stelde regels op voor de celgemeenschap en leidde protestacties tegen de slechte omstandigheden.
Op de lange termijn paste hij ook de vierde strategie toe: strategische aanpassing, ofwel pleasen. Later in zijn gevangenschap startte hij een gesprek met zijn onderdrukkers. Dit vereiste enorm veel geduld, zelfbeheersing en strategische inschikkelijkheid. Uiteindelijk heeft ook Nelson Mandela in die kritieke situatie weten te overleven.
Davids oplossing en ontdekking
Voor David gold iets vergelijkbaars, zij het op een andere, veel ruwere manier. Hij gedroeg zich niet als een wijze man die zijn gevangenschap omzette in iets positiefs, zoals Mandela. Hij reageerde met de tweede V: Vluchten, vluchten in de waanzin door te kwijlen en te krabbelen. Hij voelde dat dit de enige manier was om zichzelf in leven te houden.
Maar, en dit is cruciaal: dit was zijn eigen, zelfbedachte oplossing. Hij dacht dat hij het op deze manier wel zou redden, totdat hij tot de schokkende ontdekking kwam: “Ik ben iets heel belangrijks vergeten!” Hij realiseerde zich dat hij niet zelf zijn weg moest zoeken uit deze benarde situatie. Hij moest zich richten op God.
En zo, uit deze werkelijke waanzin en verschrikkelijke geestelijke nood, is toch een schitterende psalm geboren.
Psalm 34: Van waanzin naar vertrouwen
Die psalm, Psalm 34, vertelt: “Toen ik de HEERE zocht, heeft Hij mij geantwoord, heeft mij uit een vreselijke kwelling gered. Wie naar Hem opziet, straalt van vreugde en kan Hem met blijdschap aanzien. Ik was er zo ellendig aan toe, maar toen ik naar de HEERE riep, heeft Hij naar mij geluisterd. Hij verloste mij uit alle ellende.” (Ps. 34:5-7, HSV)
Dus: in plaats van te krabbelen aan de stadspoort en speeksel te laten lopen, richtte David zich uiteindelijk op God. Zo componeerde en zong hij dit schitterende lied.
De les voor ons
David is daarmee ook voor ons een krachtig voorbeeld. Zitten wij in een benarde situatie en grijpt de angst ons naar de keel? Dan hoeven we gelukkig niet te kwijlen en te krabbelen zoals hij deed. Maar we mogen, net als hij uiteindelijk, ons hoofd richten op de Heer. Het was een ‘vreselijke kwelling’, zoals hij zelf zei. Maar de Heer heeft hem verlost uit al die ellende. En diezelfde God zal ook ons verlossen uit onze eigen ellende.
We hoeven niet te krampachtig te vechten, te vluchten of te bevriezen. Laat je vertrouwen in hachelijke situaties maar gericht zijn op Jezus: “…toen ik naar de HEERE riep, heeft Hij naar mij geluisterd.”
@Wim van Putten