De spiegel van het ego – 2
Hoe we ons ego verpakken als vroomheid
De valkuil van schijnnederigheid
Waar licht is, valt helaas ook schaduw. Want er bestaat een valse variant van nederigheid. In Kolossenzen 2 (vers 18 en 23) waarschuwt Paulus voor een nederigheid die mensen zelf hebben bedacht. Daar ging het om strenge regels en geestelijke vertoning. Het zag er ontzettend vroom uit, maar het draaide uiteindelijk om de eigen eer. Het lijkt op het eerste gezicht heel geestelijk, maar als je dieper kijkt, is het gericht op het eigen ego.
Die schijnnederigheid herkennen we in meer vormen dan Paulus noemt. Je ziet haar bij mensen die voortdurend zichzelf beschuldigen en zeggen dat ze niets voorstellen, terwijl ze stiekem hopen dat een ander zegt dat ze het juist fantastisch doen. Het is een verborgen manier om complimenten te krijgen. Je ziet haar ook wanneer we onszelf en anderen strenge regels opleggen om de buitenwereld te laten zien hoe geestelijk we wel zijn. En soms wordt nederigheid gebruikt als smoesje om geen moeilijke beslissingen te hoeven nemen, conflicten uit de weg te gaan of confrontaties te vermijden.
Achter dit alles zit hetzelfde: het draait om onszelf. Het is een manier om jezelf op te poetsen. En dat is precies waar hoogmoed op uit is. Paulus waarschuwt in 1 Timotheüs 3 vers 6 dat wie opgeblazen raakt, kan vallen in het oordeel van de duivel. Veel christenen lezen daarin dat ook de duivel zelf door hoogmoed ten val kwam. Hoogmoed wil ons altijd weghouden van de echte, bevrijdende genade van God.
De wortel van hoogmoed
Hoogmoed begint niet zomaar. Het sluipt heel ongemerkt ons hart binnen. Al in de hof van Eden klonk de verleiding: „U zult als God zijn” (Genesis 3:5). Het moment dat we onszelf op de troon plaatsen, worden onze eigen verlangens en meningen belangrijker dan die van de ander, en soms zelfs belangrijker dan Gods wil. Soms zit er achter grote woorden een kwetsbaar mens die bang is niet mee te tellen. Maar niet altijd: hoogmoed kan ook gewoon uit gemak en eigenwaan voortkomen.
Het Griekse woord dat Jakobus gebruikt voor „zich keren tegen” komt oorspronkelijk uit de krijgsmacht. Het heeft te maken met het opstellen van troepen in slagorde tegenover de vijand. Dat zijn ingrijpende woorden. Want wie wil God nu als tegenstander hebben?
In de praktijk zien we hoogmoed op heel herkenbare manieren. Je stelt je op met een zekere arrogantie, in de overtuiging dat jouw geestelijk inzicht dieper en zuiverder is dan dat van de mensen om je heen. Zo heb je al snel een oordeel klaar, of ben je simpelweg niet meer te corrigeren. Als iemand een kritische opmerking maakt, schiet je meteen in de verdediging, want de fout kan immers nooit bij jou liggen.
Twee mannen in de tempel
Jezus vertelde er zelf een verhaal over (Lucas 18:9-14). Twee mannen gaan naar de tempel om te bidden. De Farizeeër staat rechtop en bedankt God dat hij niet is zoals andere mensen. De tollenaar durft zijn ogen nauwelijks op te slaan, slaat zich op de borst en bidt: „God, wees mij, de zondaar, genadig.” En Jezus zegt dat de tollenaar gerechtvaardigd naar huis ging. De Farizeeër bad ook, maar eigenlijk tot zichzelf. Het mooie en tegelijk confronterende van dit verhaal is dat we zo makkelijk de ene man afkeuren en zo ondertussen de ander, de Farizeeër, worden.
Alledaagse voorbeelden
Het verschil tussen hoogmoed en bijbelse nederigheid wordt scherper als we kijken naar twee gewone situaties.
De eerste is het omgaan met kritiek, op je werk, in je gezin of in de kerk. De hoogmoedige reactie is dat je je meteen op je teentjes getrapt voelt, in de verdediging schiet en naar de ander wijst, alsof die het inzicht mist. Of je glijdt af naar schijnnederigheid door te roepen dat je ook maar een mislukking bent, in de hoop dat de ander je snel komt troosten. De nederige reactie is anders: je luistert rustig. Je onderzoekt eerlijk wat de ander zegt, bedankt hem of haar voor de feedback en bent bereid te leren. Je doet dat omdat het je niet gaat om je eigen ego, maar om het zichtbaar worden van Jezus in je leven.
De tweede situatie is een conflict waarin lelijke dingen zijn gezegd. Bij een hoogmoedige reactie verschuil je je achter je trots. Jij bent gekwetst, dus de ander moet eerst zijn excuses aanbieden, want de eerste stap zetten voelt als gezichtsverlies. Bij een nederige reactie kijk je eerlijk naar je eigen aandeel, hoe klein ook. Je durft door je eigen trots heen te breken en de eerste stap te zetten om de vrede te herstellen, ook als dat schuurt. Jezus Zelf maakt in de Bergrede duidelijk dat verzoening niet kan wachten (Matteüs 5:23-24).
De weg van herstel
Hoe breken we met die hardnekkige neiging tot hoogmoed? Jakobus laat er in hoofdstuk 4 geen misverstand over bestaan. Hij doet een reeks oproepen die samen een heldere weg wijzen.
Het begint met je onderwerpen aan God (vers 7): zet je eigen ego en het krampachtige gevecht voor je eigen gelijk opzij. Vervolgens bied je weerstand aan de duivel, door actief de leugen af te wijzen dat je het allemaal zelf wel kunt en dat je je eigen hachje moet redden. Dan volgt een uitnodiging die ik zelf het mooist vind: „Nader tot God, en Hij zal tot u naderen” (vers 8). Daarna reinig je je handen en zuiver je je hart, door eerlijk te zijn tegenover God en je zelfingenomenheid, trots of kritische houding concreet aan Hem te belijden. Jakobus noemt in vers 9 ook het verdriet over onze eigen trots: hoogmoed mag pijn doen als we zien wat het heeft aangericht. En waar nodig zet je de eerste stap naar de ander om het recht te zetten. Dat zegt Jakobus daar niet in zoveel woorden, maar het past helemaal bij zijn oproep. Tot slot verneder je je voor de Here (vers 10), door te buigen in diep en dankbaar ontzag, en je leven, status en reputatie gerust in Zijn handen te leggen.
En dan volgt een prachtige belofte: „En Hij zal u verhogen.”
Jezus zegt het zelf: wie zichzelf verhoogt, zal vernederd worden, maar wie zichzelf vernedert, zal verhoogd worden (Lucas 14:11). God laat de mens die zichzelf opblaast uiteindelijk leeglopen. Maar de mens die zich klein weet voor Hem, trekt Hij liefdevol omhoog. Hij laat je niet los. Hij omringt je met Zijn vrede, Zijn liefde en Zijn nabijheid. En dat is een plek die vele malen vaster en mooier is dan de hoogste troon die we voor onszelf zouden kunnen bouwen.
Hier kun je het eerste gedeelte nog een keer lezen - Naar deel 1
@wimvanputten
Startpagina