Ik voel me niet veilig in mijn kerk
Ook in de kerk…..
Het is een veelvoorkomend thema in het nieuws: een bekende zanger, een gerespecteerde dirigent, een geliefd prediker – iemand met aanzien wordt beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag. Dit soort verhalen kom je helaas overal tegen, ook in de kerk.
Als iemand die van jongs af aan verbonden is met de kerk, heb ik veel meegemaakt en gehoord. Ik heb verhalen aangehoord, en soms heb ik dergelijke situaties ook zelf ervaren. Mijn eerste confrontatie met ongezond, dominant leiderschap was kort nadat ik tot geloof was gekomen. Het speelde zich af in een fijne, middelgrote pinkstergemeente. Het was een ‘warme’, maar ook wat gesloten gemeenschap waar we aanvankelijk hartelijk welkom waren.
Na enige tijd werd me echter duidelijk dat de voorganger bijna alles besliste. Zonder overleg nam hij maatregelen, stelde mensen aan, maar ontnam ook gemeenteleden hun taken. Hij was immers de apostel en had het voor het zeggen. Dit leidde tot gekwetste mensen, en uiteindelijk hadden wij geen andere keuze dan te vertrekken. Met een hele groep zijn we een nieuwe gemeente gestart, een stap die we als een bevrijding ervoeren. Deze ervaring heeft me geleerd dat gezond leiderschap in een gemeente gelovigen tot volwassenheid brengt, terwijl ongezond leiderschap het tegenovergestelde doet: het creëert afhankelijkheid. Hierna zijn we verhuisd en vonden we een nieuw geestelijk thuis in onze huidige woonplaats.
Emma’s verhaal
Onlangs sprak ik met Emma, een oude vriendin. Jarenlang maakte zij deel uit van een kerk, en wat ze me vertelde, raakte me diep. “Ik dacht dat ik een plek had gevonden waar ik mezelf kon zijn,” zei ze, “maar uiteindelijk voelde ik me daar juist onveilig.” Emma’s verhaal is helaas geen uitzondering. Kerken zijn bedoeld als plekken van liefde en acceptatie, maar te vaak gebeurt precies het tegenovergestelde. Hoe kan dat?
Stel je voor: je zit in de kerk en hebt een vraag over de preek. Iets voelt niet helemaal goed, of je begrijpt een bepaald punt niet. In een gezonde gemeente zou je na afloop naar de voorganger kunnen gaan om het te bespreken. Maar wat als je merkt dat zulke vragen niet gewaardeerd worden? Waar om zaken heen wordt gedraaid? “Elke keer als ik iets vroeg, kreeg ik het gevoel dat ik werd gezien als minder of ongeestelijk, rebels,” vertelde Emma. “Mijn vragen werden afgedaan als kritiek, terwijl ik gewoon iets wilde begrijpen of een vraag had over een bepaalde situatie.” In zulke kerken ontstaat langzaam een cultuur waarin openheid wordt ontmoedigd. Lastige onderwerpen, zoals geld, interne conflicten of onbegrijpelijke beslissingen, worden vermeden. Het gevolg? Mensen houden hun mond en voelen zich eenzaam met hun gedachten.
Het pijnlijkste: geestelijk misbruik
Misschien wel het pijnlijkste is wat we geestelijk misbruik noemen. Dit gebeurt wanneer geloof wordt misbruikt om mensen te controleren en te manipuleren. Denk aan uitspraken als: “Als je echt gelooft, dan geef je meer geld aan de kerk” of “God wil niet dat je omgaat met die vrienden of familie, ze hebben een slechte invloed op je.” De kerk wordt dan het allerbelangrijkste, belangrijker dan je gezin, je familie. Want heeft de Heer niet gezegd: “wie zijn vader of moeder…?” Ook is er vaak een isolement ten opzichte van andere gemeenten; deze kerken staan op zichzelf en achten zich als gemeenschap beter, geestelijker, dan andere kerken of gelovigen.
Emma herkent dit maar al te goed: “Ik werd onder druk gezet om mijn studie op te geven, omdat de Heer toch spoedig komt, dan kun je je tijd nu wel beter gebruiken.” Dit heb ik zelf ook meegemaakt toen ik wilde gaan studeren: “Niet doen joh, de Heer komt spoedig,” werd er in 1972 tegen mij gezegd. Gelukkig heb ik geen gehoor gegeven aan dit advies.
Manipulatie en gebrek aan openheid
Zulke manipulatie is erg verraderlijk, omdat het wordt verpakt als religieuze waarheid en soms ook wordt uitgesproken door hele lieve, vriendelijke mensen. Slachtoffers denken: laat ik het maar doen, want de broeder weet het beter; hij hoort de dingen van God, hij is profeet of apostel.
De grootste problemen in sommige kerken zijn het gebrek aan openheid en transparantie. Waar gaat al dat collectegeld naartoe? Waarom worden belangrijke beslissingen genomen zonder de gemeente erbij te betrekken? En wat gebeurt er als iemand melding maakt van ongewenst gedrag? Hoe vaak is in de media al melding gemaakt van deze gebeurtenissen? Onlangs zag ik nog een reportage op tv van een vrouw die door haar vader was misbruikt. Hij had een hoge positie in de kerk en de politiek, hij werd geloofd, zij bleef zitten met haar trauma en verdriet. Hoe verschrikkelijk is dat.
Te vaak worden klachten intern afgehandeld: de kerkraad deed het onderzoek, het curatorium nam het besluit, zonder echte externe controle. Daders krijgen soms, zoals bij misbruikzaken in de Rooms-Katholieke kerk, gewoon een andere functie en werden overgeplaatst naar een andere parochie, zonder dat daar iemand op de hoogte was van wat er was voorgevallen. Slachtoffers worden onder druk gezet om te “vergeven en vergeten,” terwijl hun pijn niet wordt erkend.
Het kan anders: een veilige gemeenschap
Maar het kan anders. Er zijn gelukkig ook kerkgemeenschappen die wél een veilige plek bieden. Hoe zien die eruit? In een gezonde kerkgemeenschap mag je alles vragen zonder bang te hoeven zijn voor veroordeling. Leiders geven toe dat ook zij niet alles weten en fouten kunnen maken; ze erkennen dit als dat gebeurt. Er is geen afstand tussen leiders en ‘kerkvolk’. Voor de Heer zijn we tenslotte allemaal gelijk, alleen hebben sommigen een bijzondere taak – maar dan ook met een grotere verantwoordelijkheid.
Dit schept een sfeer waarin echte groei mogelijk is; je kunt jouw talenten ontwikkelen zonder dat de leiders dit als een bedreiging ervaren. Waar echte relaties kunnen ontstaan, tussen jong en oud, man en vrouw – een kerk voor iedereen. Iedereen telt mee, ongeacht geslacht, leeftijd, achtergrond of levenssituatie. Vrouwen kunnen net zo goed leidinggeven als mannen, gescheiden mensen worden niet anders behandeld of genegeerd. De focus ligt op jouw eigen relatie met het geloof, niet op het blind volgen van een leider of de allesbepalende leer in de gemeente. Je wordt aangemoedigd om zelf de Bijbel te lezen en je eigen conclusies te trekken.
Emma heeft inmiddels een andere kerk gevonden, waar ze zich wel thuis voelt. “Het verschil is enorm,” zegt ze. “Hier mag ik zijn wie ik ben, met al mijn vragen en twijfels. Dat maakt mijn geloof juist sterker.” Haar verhaal laat zien hoe belangrijk het is dat we dit probleem erkennen. Kerken zijn niet automatisch veilige plekken, maar dat geldt ook voor alle andere plaatsen waar mensen met elkaar optrekken: op scholen, in werkomgevingen of bij sportverenigingen. En als je merkt dat jouw kerk niet veilig voelt, dan mag je aan de bel trekken of soms zelfs je eigen conclusies trekken. Je hebt het recht op een plek waar je gerespecteerd wordt en waar je kunt groeien. Want uiteindelijk moet geloof bevrijden en verbinden, en niet binden. Het zou hoop moeten geven en geen angst. Een echte gemeenschap zou je sterker moeten maken, en niet afhankelijk. Zo heeft Jezus het bedoeld; bij Hem is het veilig, en dat moet het ook bij zijn volgelingen zijn.
(Emma heeft in het echt een andere naam)
@wimvanputten