Pastor Jerry heeft het voor het zeggen…
EEN VERHAAL OVER MANIPULATIE
Verwarring en leugens
Daar zat Gerdien dan, in dat kleine koffietentje aan de rand van de stad. Haar handen trilden een beetje terwijl ze haar kopje vasthield. Tegenover haar zat Kelly, haar beste vriendin, wier bezorgde blik boekdelen sprak. Het was nu alweer drie maanden geleden dat Gerdien zich had aangesloten bij een extreme evangelische gemeente.
“Je bent veranderd,” fluisterde Kelly zachtjes. “Je praat anders, kijkt anders naar de wereld. En wanneer heb je voor het laatst je familie gebeld?” Gerdiens eerste neiging was om meteen in de verdediging te schieten. Pastor Jerry had haar immers geleerd dat de buitenwereld vol verwarring en leugens zat, en dat alleen binnen hun kerk de waarheid te vinden was. Maar iets in Kelly’s oprechte bezorgdheid deed haar aarzelen. Voor het eerst in maanden stelde ze zichzelf de vraag: waarom mocht ze eigenlijk geen contact meer hebben met haar oude vrienden?
Volle waarheid?
De twijfel die begon te knagen was klein, maar wel hardnekkig. Gerdien herinnerde zich hoe Pastor Jerry altijd sprak over “de volle waarheid,” maar waarom mochten er dan nooit vragen gesteld worden? Waarom werden alle bronnen buiten de gemeenschap afgedaan als “het werk van boze machten?”
Kelly schoof een artikel over de tafel. “Ik heb dit gevonden over manipulatieve religieuze groepen. Wil je het misschien lezen?” Gerdiens hand zweefde even boven het papier. Volgens de leer van Pastor Jerry zou het lezen ervan haar ziel in gevaar kunnen brengen. Maar als de waarheid echt zo sterk was als hij beweerde, waarom zou ze dan bang moeten zijn voor andere ideeën? Met een diepe zucht pakte ze het artikel op. Voor het eerst in maanden begon ze haar eigen scherpe denkvermogen weer te gebruiken. De zoektocht naar échte waarheid – niet de ‘waarheid’ die haar was opgedrongen – kon beginnen.
Verborgen manipulatie
Als er iets is wat we echt niet willen, is het wel dat we om de tuin geleid of zelfs gemanipuleerd worden. Dat is een terrein waar je het liefst ver vandaan blijft, maar wat helaas soms toch gebeurt. En niet alleen ver weg, of bij een ander; soms ook dichtbij: op je werk, in je gezin, of zelfs in de kerk. Het is natuurlijk ontzettend schadelijk als de werkelijkheid wordt verdraaid, wanneer er halve waarheden worden verkondigd of als er controle wordt uitgeoefend over jouw leven. Soms heb je het zelf niet eens in de gaten en moet een ander je erop wijzen. Andere keren kom je er zelf achter en voel je je ongemakkelijk, schuldig. Je zoekt het bij jezelf, twijfelt aan je eigen denken en denkt dat jij het bij het verkeerde eind hebt.
Er zijn natuurlijk bekende voorbeelden van ex-leden van een sekte die erover vertellen hoe ze psychisch kapot werden gemaakt in hun diep manipulatieve omgeving. De plek voelde niet veilig meer en ze wantrouwden haast vanzelf de ander met wie ze omgingen, uit angst dat wat ze vertelden, zou worden doorverteld. Soms heb je dus gewoon een ander nodig om je uit zo’n manipulatieve fuik te redden. Of op zijn minst om je de ogen te openen. Dat kan op allerlei terreinen; niet alleen bij gesloten sektes, maar soms ook gewoon in je gezin of op het werk.
Gaslighting
Dit proces noemt men gaslighting. Gaslighting is een vorm van psychologische manipulatie waarbij de leider je aan je eigen realiteit, waarneming en geheugen laat twijfelen. Ze ontkennen gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden, verdraaien feiten, en beschuldigen jou ervan dat je “gek,” “overgevoelig” of “alles verkeerd onthoudt.”
Het kan al beginnen in een gezin. Je herinnert je duidelijk de afspraak of belofte die je vader of partner met je heeft gemaakt, maar hij of zij ontkent stellig dat ooit gezegd te hebben. Ze kunnen zelfs boos worden en zeggen dat jij dingen verzint of dat het “maar een grapje” was. Hierdoor ga je aan jezelf twijfelen en je gevoelens minimaliseren. Je uit je gevoelens over kwetsend gedrag van een familielid of je voelt je bedreigd door je oudere broer, maar je krijgt te horen dat je overdreven reageert, te gevoelig bent. Het wordt ontkend. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij incest in de familie door een lieve oom, je oudere broer, of nog bedreigender: je vader.
Onlangs was op tv de documentaire ‘Ik was een kind’ over het leven van Anneloes. De ernstige gezinsproblematiek werd altijd ontkend, tot zelfs op het sterfbed. Dit alles heeft geleid tot een jarenlange worsteling van Anneloes, inclusief mentale problemen, opnames in psychiatrische instellingen en maanden in een isoleercel. Uiteindelijk wordt in het Pieter Baan Centrum vastgesteld dat ze opgroeide in een extreem ongezonde gezinsomgeving. Maar ook binnen een huwelijk kunnen echtelieden elkaar manipuleren: “Als je echt van mij houdt, dan zou je wel….” Je voelt je dan schuldig, onder druk gezet. Dat is gewoon emotionele chantage.
Op de werkvloer
Ook op het werk kan het gebeuren, dat je onder druk wordt gezet door je leidinggevende. Of collega’s die je voortdurend ‘plagen’, of kritische of kwetsende opmerkingen vermommen als “grapjes” of plagerijen, om zo je zelfvertrouwen te ondermijnen terwijl ze zich kunnen verdedigen met “ik bedoelde het niet zo, het was maar een grapje.” Of denk ook aan die manager die zijn medewerkers onder druk zet om over te werken zonder betaling, met opmerkingen als: “Echte teamspelers zetten een stapje extra voor het bedrijf” of “Als je geen passie hebt voor je werk, hoef je hier niet te zijn.” Misschien heb je wel eens opgemerkt dat iemand jouw ideeën of prestaties, of die van je collega, als de zijne presenteert aan hogere leidinggevenden, of dat diegene jou niet noemt bij successen waar je wel aan hebt bijgedragen.
In de kerk
Het komt dus op alle terreinen voor, maar hoe triest is het dat het ook in de kerk gebeurt. Ik heb gezien en gehoord dat er over leiders geprofeteerd werd om hun positie te bevestigen, terwijl er achter de schermen hele andere zaken speelden. Of de leider die profetische woorden gebruikt om zijn leiderschap te versterken, zijn aanzien binnen de gemeente te vergroten, of zijn standpunten te doen voorkomen als van de Heer. “Ik heb het de Heer horen zeggen dat ik….” De leider ziet zichzelf als een bijzonder kanaal van God, een profeet, of een man met een bijzondere zalving, wiens woorden niet bekritiseerd mogen worden. Kritiek op de leider wordt gelijkgesteld aan kritiek op God. Dan wordt de Bijbeltekst uit 1 Sam. 24:6 aangehaald dat David “de gezalfde van de HEER” niet zal aanraken. Wanneer een dominee of voorganger dit soort teksten zich toe-eigent, dan stopt het gesprek, dan word je monddood gemaakt. Dat heeft dan een manipulerend karakter.
Het kan anders
In 1 Johannes 4:1 (HSV) staat: “Geliefden, geloof niet elke geest, maar beproef de geesten of zij uit God zijn; want vele valse profeten zijn uitgegaan in de wereld.”
Hoewel dit vers specifiek over ‘geesten’ en valse profeten gaat, kan het principe breder worden toegepast: wees kritisch en onderzoek de intenties en boodschappen van jezelf in de eerste plaats, maar ook van hen die je voorgaan in een gemeente. Vraag jezelf af: Kloppen de woorden met de daden? Word ik onder druk gezet? Klopt wat ik hoor met het Woord van God?
De Bijbel spreekt over waarheid in liefde. Dus wanneer je manipulatie herkent, vraagt dit van je dat je grenzen stelt en duidelijk bent zonder de ander te beschadigen. Ef. 4:15 (HSV) zegt: “Maar laten wij, de waarheid spreken in liefde, in alle opzichten in Hem opgroeien, Die het Hoofd is, Christus.” Dit kan betekenen dat je soms de confrontatie niet kunt ontlopen. Niet om te beschuldigen, maar om zaken in het licht te brengen en te herstellen.
Richt je op de concrete feiten van de situatie in plaats van je te laten meeslepen door emoties. En als je twijfelt of je het bij het rechte eind hebt, praat er dan over met een vertrouwde vriend, of een oudste, die je kan helpen de situatie eerlijk te bekijken. Maar bovenal: bid voor degene, dat God zijn of haar hart verandert en hen bevrijdt van de noodzaak om anderen te controleren of te overheersen. En doe dit door ook zelf je motieven te onderzoeken. Zoek daarin Gods wijsheid en geduld. Ga deze ontmoetingen niet overhaast en ondoordacht aan, maar zoek Gods wijsheid en spreek in liefde, terwijl je tegelijkertijd je eigen grenzen bewaakt.
@wimvanputten